Oudheidkundige Vereniging Gemeente Gendringen

Dialectwerkgroep

Familie- en bewonings geschiedenis

Boerentradities

Algemeen

Op 30 mei 2002 kwammen een aantal leden van de Oudheidkundige Vereniging Gemeente Gendringen bi-jeen om te kommen tot de oprichting van een dialect werkgroep. Op deze aovond gaven zes leden van de vereniging zich op as lid van de ni-je werkgroep. Tijdens de bi-jeenkomst van de groep op 20 september 2006 kreeg de werkgroep de mooie naam D’eigenspraok.

De doelstellingen van de werkgroep zun:

Mensen uut de streek vehalen laoten vetellen in hun eigen taal en dat opnemmen en vasleggen.

Vehalen of gedichten schrieven in de Ganzeveer.

Het WOORDENBOEK van de grune Grensgemeente Gendringen aanvullen en bi-jhollen.

Het vezamelen van spraekwoorden en gezegden en hun betekenis.

Olde liedjes in het Achterhoeks dialect vezamelen en vasleggen.

Veur ’t Meertens Instituut uut Amsterdam en ’t Staring Instituut uut Dörkum vraogenliesten invullen.

Het vasleggen van bi-jnamen en de herkomst en de betekenis doorvan proberen te achterhalen.

De Achterhoek het de grootste vezameling volksvehalen en sages, mao door is gin enkel vehaal uut

de veurmalige gemeente Gendringen bi-j. Door ligt ook nog ’n heel terrein braak.

Zo kan deze liest nog met völ meer aktiviteiten en doelstellingen uutgebreid wodden.

D’eigenspraok:

spreuken en gezegden.

Ruum 65 pagina’s spreuken en gezegden die veural te heuren zun in de veurmalige gemeente Gendringen. Ok zun der, in de tweede druk al inmiddels, ’n zestal kötte vehaaltjes an toegevoegd, woorin die spreuken weer in terugkommen. Dit boekje is door de werkgroep dialect samengesteld.

Tek. veurblad: Antoon Timmerman.

Enkele veurbeelden:

’t Stik ‘m niet zo krek’.

Het doet er niet zo precies toe.

Dat gif klikken op de stok’.

Dat brengt geld in het laadje. (Megchelen)

‘Den dut deur zun’

De ergste moeilijkheden achter de rug hebben.

‘Gao’j met brommers kieken?

Als jongelui gaan stappen, naar de dicotheek bijvoorbeeld, en een jongen ontmoet een aantrekkelijk meisje waarmee hij zich wel eens wil afzonderen, dan zegt hij vaak: ‘gao’j met brommers kieken? In varsselder hebben ze hierop een variant nl.: Gao’j met nao Engbergen winkels kieken?

Op dit moment is de werkgroep bezig met ’n vehalen project woorbi-j leden van de OVGG, mao ook niet leden, hun vehaal vetellen. Die vehalen können aoveral aover gaon. Een zeuven leden van de werkgroep hemmen ’t vehaal van hun laegere schooltied veteld en opgeschreven. ’t Is de bedoeling eind 2011 het bundeltje uit te geven.

Woordenboek

Woorden en weurd uut de grune grensgemeente Gendringen’. Dit woordenboek is in 1999 uutgegeven met metwerking van het Staring Instituut en de Mr. H.J. Steenbergen-stichting. Verder hemmen door ook nog aan metgewerkt: Jan van Aoken, Riek Erinkveld, Jan Gruwel, Wim Winands en Lex Schaars.

Tekeningen umslag baoven v.l.n.r.: katholieke kerk Netterden; möl de Witten, Etten; hervorm-de kerk Gendringen. Onder: ’t Klooster Ulft (l.); Landfort (r.).

De tekeningen zun gemaakt deur Anton Timmerman.

De wergroep dialect het inmiddels het woordenboek met 15 pagina’s aangevuld.

Een klein stuksken uut ’t woordenboek:

UMSTAND 1) In umstand zun/zwager zijn 2) Umstand maken/drukte maken.

1) Mien vrouw is in umstand

2) Man; maakt toch niet zo völ umstand; hol ow toch kalm.

UMSTEBEURT om de beurt

Umstebeurt mosten de kinderen bi-j Sinterklaos kommen.

UMSTENDIG uitvoerig

Hi-j het mien umstendig veteld woorum e niet op de begreffenis kon kommen.

UMTOESEN omruilen

Köj de damesfiets niet umtoesen veur ‘n herenfiets?

UMTREKKEN zich verkleden

Ik gao mien efkes umtrekken

UMWASSEN afwassen

Mina wast de telders en kumkes um.

Rondum Strang en Iesel

kötte vehaaltjes uut de olde gemeente Gendringen

In het contactbericht van juni j.l. ko’j al laezen dat wi-j, de werkgroep dialect ‘D’eigenspraok’, bezig wazzen met ’n vehalenbundel in ’t plaatselek dialect. Zoa’j baoven dit stuksken ziet het de bundel inmiddels ook al ’n titel en ‘n ondertitel gekregen.

De bundel besteet uut ruum vieftig kötte vehaaltjes, die deur een antal leden van de dialectgroep, plus een enkele gastschriever geschreven zun. De meeste vehalen spollen in de joren ’40 en ’50 van de veurige eeuw. De vehalen gaon o.a. over: Mien laegere schooltied, de boerderi-j van mien jeugd, de grote schoonmaak, de oorlog, aover kermis, Sinterklaos en andere feesten, aover tutenhökskes en poggenvangen en aover mien eerste baas en nog heel vol andere onderwerpen. De vehalen zun heel herkenboor en ze spollen zich allemaol af in de regio.

Dus gewoon ín héél mooie uutgave * um kommende winter ow jonge joren met terug te belaeven of um uut veur te laezen aan de kleinkinder of andere kinder.

Het formaat van het boek is: 160 x 235 mm. Hard kaft full colour, 160 tot 180 pagina’s binnenwerk en bevat ongeveer 80 foto’s.

Meer inlichtingen

Joop Keurentjes, Tel. 0315-325616.

E-mail: joop.keurentjes@kpnplanet.nl

Jeugdactiviteiten

Achterum

Ze kwammen bi-jnao allemaol achterum. Wi-j harren wel ’n bel an de veurdeur maor de achterdeur stong behalve veur de scheresliep veur iedereen los, niet alleen veur familie en buren, ook veur vaste zakenleuj. Veur de uutvinding van de supermark, ’t girale geldverkeer en de automatische aoverschrieving wazzen der an de kökkentaofel heel wat zaken af te werken. Zo kwam der elke dag enen Teun de melkboer, hi-j vekoch de melk ‘los’. Met ’n schenkmaot, geijkt dat wel, dei e ’n litertjen melk of kennemelk in de pan. De pudding die wi-j in baetere tiejen ook van ‘m konnen kriegen, zat in nogal lompe flessen. De capsules doorvan zun ’n hötje nog dingen gewaes um te sporen ik wet niet meer woorveur, maor ik dach veur ’n blindengeleidehond. ’t Kan ook veur de negertjes uut Afrika gewaes zun. Teun kreeg elke dag ’n köpken koffie van mien moeder en door at e zien botterhemmekes bi-j op. ’s Winters hiel e zien vingerloze wanten der bi-j an, bi-j dat ’t fenuus altied brien. Drie keer in de waek, altied onder ’t aeten, kwam Theo de bakker. Hi-j wis da’w ‘m al an harren zien kommen, dus hoeven hi-j niet te kloppen. Met ‘n ‘Goeiemiddaaag’ kwam e de kökken binnen. Hi-j kreg nooit antwoord, want wi-j aten in de huuskamer. ‘Asteblieieief!’. Hi-j lei ’t brood op de vaste plek. ‘Goeiemiddaaag!’. Dan liep e weer trug naor zien bakkersfiets met mand. Op de derde dag wachtten hi-j effen, want dan pakken mien moeder zuchtend de huusholknip. Elke zaoterdagmiddag kwam der ’n man, Hein geheiten, geld halen veur de metaalarbeidersbond St. Eloy. ’t Ging um ’n bedrag van vieftien cent of doorumtrent, maor niemand kwam bliekboor op ’t idee um inens zestig cent te betalen en zo drie bezuken uut te sporen. En zo ha’j nog de vezekeringsagent, den dronk de koffie van ’t schötteltjen want hi-j kon niet wachten tot ze kold was, de kräöjenier, den elke waek graag veur dezelfde bestelling kwam, de maeteropnemmer met ’n lekpotlood achter zien oor en de koorzanger, veur de contributie van ‘t jongeskoor. Twee zeldzame maor nietemin vaste gasten kwammen aovereenkomstig hun status altied an de veurdeur. Elk joor kreggen wi-j één keer bezuuk van ’n broeder kapucijn, den met zien blote vuut en zien lange baard vezekerd was van de ni-jschierige blikken van de kinderen. Zien rondgang deur ’t dorp was in de kerk aangekundig. ’n Meer winsgevende vekloring was niet denkboor. Moeder gaf geld, wi-j mochten ’n verfomfaaid maor vroom prentjen uutzuken. Dat raok net as de broeder, betje muf. De andere veurdeurbezuker was de pastoor op huusbezuuk. Hi-j wed toegelaoten in de beste kamer woor wi-j nooit kwammen. De veurkamer, woor ’n groot Heilig-Hartbeeld ston met ’n hart van vuur en losse hendjes. An de muur hieng ’n romantische veurstelling van Jezus in ’n vissersbootje bi-j zonsondergang. ’t Was bi-j uutstek de umgeving veur de pastoor. Ik heb de gesprekken met ‘m nooit bi-jgewoond. ’n Jungsken met vieze handen en vlekken op zien bloes zol de zeereerwaarde heer haevig hemmen laoten schrikken. De werkeleke gastvri-jheid zal wel ’n kop koffie, ’n sigaar of ’n borreltjen gewaes zun. Waschienlek in combinatie. Toen mien zusjes ’n joor of vieftien wazzen, hemmen ze ook ’n tiedjen an huusbezuuk gedaon. Zi-j wazzen ‘Zelatrices voor de Voortplanting van het Geloof’. Hun taak beston uut ’t bezörgen en weer trugvraogen van gebedskaatjes, die elke waek wedden veverst. Bi-j de deelnemers wazzen ze vaste klanten, ze hoeven ’t doel van hun koms dus niet aan te kundigen. Behalve die ene keer. De man den los dei, wis niet wie ze wazzen. ‘Wi-j kommen veur de Veurtplanting’ zeien mien zusjes. ‘Dat kump mooi uut’, zei de man, ‘mien vrouw is toevallig niet thuus’. Aover laote schrikken gespraoken!

Eier veur ow geld!

Hans Veels

Ulf was vrogger, zeker veur de oorlog, een aoverwaegend katteliek dorp, zowat een enclave in de Gemeente Gendringen. En de kerk hiel de vinger goed an de pols dat der voldoende anwas kwam. De geestelekheid kwam zelfs op bezuuk bi-j minsen om te vraogen of der alweer wat onderweg was en zo nee of der toch niet geknooid wed. Een hele trop kinders was gewoon en dan ging de pastoor of de kaplaon uutfiegelieren of der wat veur de kerk bi-j was. Ha’j zes jonges dan wol der misschien wel één priester wodden of van de deerntjes eentje non. Zat der geen priester bi-j dan mos der toch minstes één of meer misdiener wodden, dooran hadden ze nooit teköt.

Met Paoszaoterdag sting der een teil water achter de kerk en door konnen de geleuvigen een fles wi-jwater vullen en Palmtekskes kopen veur een paar cent en dat ging in ‘t pötjen veur de misdieners. Maor geleuvigen die wied van de kerk wonen en die zaoterdag in de hof of op het land mossen arbeien hadden door gaan gin tied veur. Vaak kleine boeren uut Voors of Breejenbroek. Ondernemmende misdieners zaggen door wel handel in, zo ok dri-j bruurs die’k goed gekend heb. Waekenlang wedden laege flessen gespoord? Paoszaoterdag gingen ze met een scheer de hof in en dan wed van de buxus een stapel tekskes geknip. Dat ging in de fietstas met zovöl meugelek flessen water en dan de brug aover. De kleine boerderi-jkes van kattelieken wissen ze prima te vinnen en dan vroegen ze veur een fles wi-jwater en een teksken een dubbeltjen! Niet aoveral hadden ze beet en soms deien ze ‘t ok veur vief cent en dat was toch weer mooi metgenommen, want zakgeld van thuus kreggen ze niet.

Zo kwammen ze bi-j een huusken van vromme minsen die wel bli-j wazzen at ze niet nao Ulf hoeven knaejen, maor geld hadden ze ech niet en zeker gin dubbeltjen. “Zak ow dan wat eikes geven?”, vrog moeder an de dri-j illegale handelaars. Dat was goed en ze dook in ‘t tutenhok en kwam trug met ach eier. “Jao maor”, zei den oldsten, “dan können wi-j niet aelek deilen. A’j der now vier bi-j doet dan wel”. Dus fietsen ze weg met twaalf eier. En maor vrom metbaejen in de kerk; Zalig zun de armen van gees… Voelenders, dat zun ‘t.

Het Paoshöltjen

Gerrit Straub

Het Paoshöltjen heurt bi-j één van de rituelen rond Paosen. ’t Wed gemaak van wilgenholt deur de misdienaars. As de wilgen gekneut wieren dan zagen wi-j van de takken met een dikte van 35 mm., stukken van 30 cm. lengte. In de vastentied wieren ze dan geschild en gedreugd. Doornao mossen de höltjes nog geschraap wodden um de gaele aekkleur weg te kriegen, want ze mossen mooi helder wit zun.

Op Paoszaoterdag wed deur de köster ’t Paosvuur angestaoken. Dat dei e met echte vuurstenen. Hi-j ketste met de keien net zo lang tot e de boel an ’t fikken had. As ’t eenmaol brien dan wed ’t vuur gewi-jd met wi-jwater en wierook. Met dit vuur wed ook de Paoskeers angestaoken. Vevolgens ging de priester dan met de anwezigen de kerk in. Dat was ’t moment veur de misdienaars die niet hoefden te dienen den dag, die begonnen dan de paoshöltjes te brannen. Dat was ‘n klein feesje veur hen, uutendelek zun wi-j allemaol ’n klein betjen ’n pyromaan. In de waek nao Paosen wieren de höltjes huus an huus bezörgd deur de misdienaars. Door kreggen ze dan ’n kleinigheid veur dat bestemd was veur ’n dagjen gezellig weg in de vacantie. De betekenis van dit gebruuk was de gedachte dat ‘t ’n soort van bescherming gaf tegen brand en blikseminslag. Ze wedden dan ook in de hanenbalken van de schuren en achter de kachel gelegd.